ทางจำเป็นตามความหมายของคำพิพากษาศาลฎีกา

แม้ว่าในข้อกฎหมายจะมีการกำหนดเอาไว้ ให้มีส่วนของที่ดินในประเทศที่ประชาชนสามารถครอบครองได้ก็ตาม แต่ทว่าในบางกรณีนั้นก็อาจจำเป็นที่จะต้องสงวนที่ดินในบางลักษณะ ที่ประชาชนไม่อาจครอบครองได้ หรือแม้แต่มีความจำเป็นที่จะต้องแบ่งส่วนที่ครอบครองนั้นให้แก่ส่วนกลางหรือสาธารณประโยชน์ หรือให้ตามความจำเป็นของที่ดินข้างเคียง

โดยความหมายทางกฎหมายของคำว่า “ทางจำเป็น”นั้น เป็นศัพท์ที่คุ้นเคยในวงการที่ดิน แต่ก็อาจจะสร้างความสงสัยให้กับผู้ที่ยังไม่เข้าใจความหมายของคำนี้ โดยคำว่าทางจำเป็นนั้นหมายถึงลักษณะของที่ดินที่มีลักษณะตรงกับข้อกำหนดตามกฎหมาย หรือมีคำตัดสินจากศาลให้เป็นทางจำเป็น

มาตรา 1344 ที่ดินแปลงใดมีที่ดินแปลงอื่นล้อมรอบอยู่ จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ เจ้าของที่ดินแปลงนั้นจะสู่ทางสาธารณะได้โดยผ่านที่ดินซึ่งล้อมรอบอยู่ นอกจากนี้หากที่ดินในแปลงใดก็ตาม แม้ว่าจะมีทางออกได้แต่ต้องออกด้วยการข้าม สระ บึง หรือ ทะเล หรือมีที่ชั้น โดยเป็นชั้นระดับที่ดินกับทางสาธารณะสูงต่างกว่ากันมาก ก็สามารถใช้ความในวรรคต้น บังคับคน บังคับที่ ซึ่งการบังคับเพื่อทำทางผ่านนั้น จะต้องมีระยะให้พอควรแต่ความจำเป็น ของผู้มีสิทธิที่จะทำการผ่าน

อีกทั้งยังจะต้องพิจารณาถึงที่ดินที่ล้อมอยู่ ให้เกิดผลกระทบเสียหายน้อยที่สุดแก่เจ้าของที่ดินนั้น ตามความจำเป็นที่จะเป็นได้ และหากมีความจำเป็นที่จะสร้างถนนเป็นทางผ่าน ก็สามารถทำได้เช่นกันและผู้มีสิทธิ์จะผ่าน จะต้องชดใช้ค่าทดแทนต่อเจ้าของที่ดินที่ล้อมอยู่ สำหรับความเสียหายที่กระทบเกิดขึ้น โดยค่าทดแทนนั้นนอกจากจะคิดจากค่าความเสียหายกระทบ เพราะการสร้างถนนก็สามารถกำหนดเป็นเงินรายปีทำได้เช่นกัน

การพิจารณาตีความว่าเป็นทางจำเป็น จะพิจารณาจากที่ดินนั้นจะต้องถูกล้อมโดยไม่มีทางออกสู่ทางสาธารณะ แม้ว่าการขอเปิดทางจำเป็นจะเป็นสิ่งที่กฎหมายเปิดช่องให้ทำได้ก็ตาม แต่ก็ต้องมีการขอใช้สิทธิโดยสุจริต อันไม่ใช่แสวงหาประโยชน์โดยแอบแฝงในทางอื่น

ตัวอย่างคำพิพากษาฎีกาที่ 2454/2536

โจทก์และจำเลยมีที่ดินอยู่ติดกัน โดยที่ดินของโจทก์มีที่ดินของจำเลยล้อมรอบอยู่ จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะได้ โดยทางที่ใกล้ที่สุดนั่นก็คือจะต้องผ่านที่ดินของจำเลยตามที่พิพาท ดังนั้นโจทก์จึงมีสิทธิที่จะใช้ที่พิพาทเป็นทางจำเป็นตาม ป.พ. พ. มาตรา 1359

โดยตัวอย่างทั้งหมดนี้จะเห็นได้ว่าแม้กฏหมายจะเปิดช่อง ให้สามารถร้องขอใช้พื้นที่ข้างเคียงกลายเป็นทางจำเป็นได้ก็ตาม แต่ก็ต้องอยู่ภายใต้หลักของความเหมาะสมและความพอดี อันไม่สามารถแอบแฝงการฉวยประโยชน์ในเจตนาอื่น หรือใช้พื้นที่เกินความพอดีได้