การวิเคราะห์หมายถึง

เป้าหมายอันมุ่งให้ได้มาซึ่งผลลัพธ์หรือการค้นคว้าเรื่องใด ๆ ก็ตาม กระบวนการที่สำคัญที่สุดที่ย่อมจะต้องมีนั่นก็คือขั้นตอนของการวิเคราะห์ โดยการวิเคราะห์นั้นจะเกี่ยวข้องกับการเชื่อมโยงหรือแยกแยะ จำแนก และประเมินสิ่งที่มีความสัมพันธ์กัน อันมุ่งให้นำสู่ความเข้าใจอย่างตกผลึกและเป็นทักษะที่สามารถพัฒนาฝึกฝนได้โดยอาศัยการเรียนรู้และความเข้าใจ ในองค์ประกอบต่าง ๆ
โดยรูปแบบของการคิดวิเคราะห์จะแบ่งออกเป็นสามประเภทที่สำคัญดังนี้

1. การวิเคราะห์ในด้านเชิงหลักการ

ซึ่งก็คือการศึกษาทั้งเนื้อหาของเรื่องราว สืบค้นว่าแต่ละสิ่งว่ามีความเป็นมาเป็นอย่างไร สิ่งใดนั้นมีต้นเหตุหรือต้นกำเนิดเนื่องมาจากอะไร อีกทั้งยังต้องศึกษาด้วยว่าสิ่งใดนั้นมีความเชื่อมโยงไปถึงสิ่งใดบ้าง มีโครงสร้างหรือมีโครงข่ายอย่างไร มีความสำคัญ มีคุณค่าอย่างไร เพื่อทำความเข้าใจทั้งระบบได้อย่างลึกซึ้ง จนสามารถตกผลึกในด้านของข้อมูล ก่อนจะนำมาสังเคราะห์ประมวลผลเพื่อบรรลุสู่จุดประสงค์ที่ต้องการรู้ตามเป้าหมายที่ต้องการ

2. การวิเคราะห์ในด้านคุณสมบัติของเนื้อหา ในสิ่งของต่าง ๆ

จะเป็นการวิเคราะห์ไปที่วัตถุสิ่งของ อาทิเช่นการจำแนก แยกแต่ละส่วนประกอบออกมาดูคุณสมบัติว่าส่วนใดบ้างมีความสำคัญอย่างไร มีชิ้นส่วนหรือมีส่วนประกอบอย่างไรบ้าง หรือแต่ละส่วนประกอบนั้นมีความจำเป็นอย่างไร มีส่วนใดบ้างที่สำคัญ หรือมีส่วนใดบ้างที่ไม่สำคัญ อีกทั้งจัดระดับของความจำเป็นในแต่ละส่วนประกอบว่าส่วนใดบ้าง จำเป็นหรือไม่จำเป็นมากน้อยเพียงใด

3. การคิดวิเคราะห์ในด้านความสัมพันธ์

ซึ่งก็คือการเน้นศึกษาส่วนเชื่อมโยงแต่ละส่วน อีกทั้งยังมีการวิเคราะห์อีกด้วยว่าแต่ละส่วนมีระดับของความสำคัญในปริมาณที่ระดับใดมีความเหมาะสมเข้ากันได้หรือไม่ ดูมีความแตกต่างไม่เข้ากันหรือแม้แต่ขัดแย้งกันอย่างไรหรือไม่

นอกจากนี้หากจะใช้การอ้างอิง คำว่าการวิเคราะห์จากพจนานุกรมฉบับเฉลิมพระเกียรติพุทธศักราช 2530จะระบุว่าการคิด หมายถึงการตึกตรองระลึกหรือนึกคิด ในขณะที่คำว่าวิเคราะห์จะมีความหมายว่าการดู การสังเกต หรือการใคร่ครวญ โดยมีความรอบคอบและละเอียดต่อเรื่องราวต่าง ๆ ศึกษาข้อดีข้อเสียของแต่ละเรื่องอย่างมีเหตุผล แต่หากเป็นการวิเคราะห์ที่เกี่ยวข้องกับเรื่องของเศรษฐศาสตร์จะมีความหมายในทำนองเกี่ยวข้องกับการศึกษาแต่ละองค์ประกอบ ศึกษาต้นเหตุความสัมพันธ์ของแต่ละส่วนขององค์ประกอบไม่ว่าจะวิเคราะห์ต่อวัตถุหรือสิ่งของ รวมไปถึงการวิเคราะห์เกี่ยวกับกระบวนการที่เป็นรูปของหลักทางความคิด

ซึ่งหากสรุปโดยรวมในภาพกว้างแล้ว การวิเคราะห์จึงมีความหมายว่าการจำแนกรายละเอียดในส่วนย่อย มองหาความเชื่อมโยงสัมพันธ์กันนำมาคัดกรองสู่ความเข้าใจ ฝึกสอนรายละเอียดในทุกส่วน ซึ่งมนุษย์ทุกคนมีโอกาสที่จะฝึกฝนเรียนรู้ทักษะ ในด้านการวิเคราะห์และพัฒนาคุณภาพของปัญญาได้อยู่เสมอหากใฝ่ที่จะเรียนรู้ตั้งใจ